قلمداد نمود؟
و آیا می‌شود چنین ادعایی را طرح نمود که هر کس که در راه شناخت و معرفت گام برمی‌دارد گریز و گزیری از پاک‌سازی درونِ خویش به عنوان ظرف معلومات ندارد و برای بهتر دیدن باید فضای ذهن و جان را از آلودگی‌ها و غبارهای غفلت و گناه زدود؟
ضرورت تحقیق
از آنجایی که همه جهان‌بینی‌ها، از نوعِ شناختِ انسان‌ها از جهان هستی نشأت می‌گیرند و شناخت‌های صحیح و سقیم هستند که جهان‌بینی‌ها را شکل می‌دهند و از طرفی هم متون دینی همه ادیان الهی و سخنان بزرگان هر دینی بر کسب شناخت و ادراکی بی‌پیرایه تأکید فراوان دارند لذا برای رسیدن به ایدئولوژی صحیح، باید، نوع شناخت و ادراک خود را از کجی و اعوجاج مصون بداریم.
از دیرباز بشر به دنبال دستیابی به معرفتی ناب و ادراکی دقیق بوده است تا خود و دیگران را از تاریکی‌های جهل و گمراهی برهاند. و به نور ادراک و معرفت دست یابد و در شأن و منزلت به قله رفیع جایگاه عالمان و عارفان حقیقی برسد. چرا که قرآن مجید شأن عالمان را رفیع دانسته و آنان را از جاهلان ممتاز نموده است: ?هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ?3.
و در رفعت مقام عالمان می‌فرماید: ?یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ?4.
امّا رسیدن به ادراکِ ناب و بی‌پیرایه و بدور از خطاء، موانعی بر سر راه خود دارد.
در آیات شریف قرآن مرتبه علم و یقین به عنوان برترین هدف آفرینش ذکر گردیده است. به گونه‌ای که “عبادت” که خود در آیاتی از کلام الله به عنوان هدف خلقت نام برده شده است5 خود، زمینه و مقدّمه‌ای برای رسیدن به مقام رفیع و شامخ یقین می‌باشد: ?وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّى یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ?.6
ترغیب آیات و روایات به کسب علم و دستیابی به آن، مستلزم شناسایی و بررسی موانع ادراک و شناخت است و به نوعی به آن الزام می‌کند.
امّا از پس این همه تأکید که به علم‌اندوزی و رسیدن به معرفت در آیات و روایات است سئوال اساسی این است که برای رسیدن به این معرفت ناب چه موانعی را باید از سر راه کنار زد و آن موانع کدامند؟
ما در این پژوهش می‌خواهیم رذایل را به عنوان یکی از موانع ادراک و معرفت معرفی نموده و به تشریح این مطلب بپردازیم که گناه به عنوان مانع بزرگی در راه رسیدنِ به ادراک صحیح می‌باشد و همچنین این نکته را بازگو نمائیم که فضیلت‌مندی می‌تواند ما را در دستیابی به علوم و شناختی برتر و بالاتر مدد رساند.
پیشینه تحقیق
برای تحقیق حاضر، دو گونه پیشینه می‌توان ذکر نمود:
الف) پیشینه بحث که منظور از آن، ریشه‌دار بودن این بحث در آیات قرآن مجید و روایات معصومین( به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم می‌باشد. که در تفاسیر و کتب روایی ما انعکاس یافته است.
واژه‌هایی نظیر “ختم”، “طبع”، “رین”، “قفل”، “غلاف”، “کنان”، “عمی”، “ضیق”، “غشاوه” و نظایر آن و همچنین واژه‌هایی مثل “علم”، “نور”، “فتح”، “شرح”، و غیره در قرآن مجید اشاره به این مطلب در قرآن دارند که ما در بحث‌های آینده در باره آنها سخن خواهیم گفت.
همچنین در آثار فلاسفه اسلامی و علمای علوم اجتماعی و روان‌شناسان نیز مطالب مفیدی در این باب مطرح شده است. که نشان‌دهنده حضور این بحث‌ها در نزد گذشتگان می‌باشد.
ب) پیشینه تحقیق و پژوهش که مقصود از آن بررسی‌های محقّقان و پژوهشگران در این زمینه است که در سال‌های گذشته به صورت رساله‌های علمی و پایان‌نامه انجام پذیرفته است.
با توجّه به اهمیّت موضوع، تعداد پژوهش‌های انجام شده در این زمینه بسیار محدود بوده و در عین حال هر کدام از آنها نیز با رویکردی خاص طرح شده است که همین امر سبب می‌شود که فضا برای کارهای جدید در این زمینه بسیار گسترده باشد.
در این مجال اشاره‌ای کوتاه به پژوهش‌های انجام شده می‌نمائیم.
1- رساله‌ی دکترای با عنوانِ “تأثیر گناه بر معرفت” با تأکید بر آراء آگوستین قدّیس که توسط خانم میترا “زهرا” پورسینا در سال 1382 ارائه گردید و بعدها با همین عنوان به صورت کتابی به چاپ رسیده است. این رساله با راهنمایی آقای دکتر شهرام پازوکی و مشاوره آقایان دکتر محمّد لگنهاوسن و مصطفی ملکیان – در مرکز تربیت مدرّس دانشگاه قم در مقطع دکتری در رشته فلسفه تطبیقی دفاع گردیده است.
در این پژوهش، امکان تأثیرگذاری گناه به منزله مقوله‌ای دینی – اخلاقی بر تحصیل معرفت، از دیدگاه یکی از متفکران مسیحی بررسی شده است.
2- پایان‌نامه کارشناسی ارشد با عنوان “گناه مانع معرفت” که توسّط خانم فرانک بهمنی در سال 1379 ارائه گردیده است. در این پژوهش نیز گناه به عنوان یکی از امور مهم تأثیرگذار بر خلاّقیت انسان مورد پژوهش قرار گرفته است. این پایان‌نامه با راهنمایی آقای مهدوی راد و مشاوره آقای دکتر قاسم کاکایی، در مرکز تربیت مدرّس دانشگاه قم، مقطع کارشناسی ارشد در رشته الهیّات و معارف اسلامی دفاع گردیده است.
3- پایان‌نامه کارشناسی ارشد با عنوان “تأثیر گناه بر شناخت” با تأکید بر دیدگاه علاّمه طباطبایی( توسط آقای مهدی شکری در سال 1386 ارائه گردید. این پایان‌نامه با راهنمایی استاد محمّد حسین‌زاده و مشاوره آقای دکتر محمّد لگنهاوسن در مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی( قم در رشته دین‌شناسی دفاع گردیده است.
4- پایان‌نامه کارشناسی ارشد با عنوان “موانع شناخت از
منظر آیات و روایات” توسط آقای قربان ابراهیمی ارائه گردیده که تا لحظه تدوین این پایان‌نامه متأسفانه نتوانستم آن را تهیه نمایم.
همان گونه که ذکر گردید در پایان‌نامه اوّل که محصول زحمات سرکار خانم پورسینا می‌باشد رویکرد بحث، نظرات و آراء یک کشیش و متفکّر مسیحی می‌باشد. و پایان‌نامه دوّم که خانم فرانک بهمنی آن را تهیه و ارائه داده‌اند جنبه مانعیّت گناه فقط مطرح شده و به نقش فضائل اشاره‌ای نشده است و پایان‌نامه سوّم که به زحمت آقای شکری حاصل شده است تأثیر گناه بر شناخت از منظر یکی از مفسّران بزرگ قرآن مطرح شده است.
امّا حقیر در این پژوهش هر چند ناقص این موضوع را از دیدگاه قرآن و روایات معصومین( طرح نموده و جنبه “مانعیّت رذایل و مُعِدّ بودن فضائل” را برای فهم و ادراک صحیح بررسی می‌نمایم.
و در عین اعتراف به نقاط قوّت در پژوهش‌های انجام شده توسط پژوهشگران بزرگواری که نامشان را ذکر نموده‌ام، قائلم که به خاطر اهمیّت موضوع و ثمرات فراوانی که می‌تواند در حوزه اندیشه داشته باشد و تأثیرات شگرف این بحث در امر آموزش و پرورش، که می‌توان آن را در علل رشد یا اُفت تحصیلی دانش‌آموزان، دانشجویان و طلاّب جای داد، تعداد پژوهش‌های انجام شده بسیار ناچیز می‌باشد و باید در این زمینه کارهای بسیاری را انجام داد.

بخش اول:
ادراک و شناخت
فصل اول:
مفهوم شناسی ادراک

“معنای لغوی”
لفظ “ادراک”، مصدر فعل اَدْرَک یُدرک ادراکاً می‌باشد.
“ادراک الشیء” به معنای رسیدن و لحوق به چیزی می‌باشد. و وقتی گفته می‌شود: “أدْرَکَ المسأله”، یعنی به آن مسأله پی برد و آن را فهمید.
و یا وقتی گفته می‌شود: “ادرکَ الشیءَ بِبَصَرِهِ” یعنی آن چیز را با دیده (چشم) خود دید.
راغب در کتاب مفردات خود ماده اَدرَک را این گونه معنا می‌کند:
اَدرَک: بَلَغ أقْصَی الشِّیء: رسیدن به نهایت یک چیز را درک و ادراک آن چیز گویند.7
و در فرهنگ ابجدی مهیار درک به معنای رفع پوشیدگی یا ابهام آمده است.8
ابن اثیر در النهایه خود ماده الدّرک را این گونه معنی می‌کند. الدّرک: اللّحاق و الوصول إلی الشیء. اَدْرَکْتُهُ إدراکاً وَ دَرَکاً.
یعنی درک کردن همان رسیدن و وصول به یک چیز می‌باشد.9
و لذا اَلْمُنْجد، المُدْرِکات و المَدارِک را همان حواس پنجگانه معنی و ترجمه می‌کند.10
در فارسی نیز این لفظ در همین معانی بکار رفته است. چنان که در فرهنگِ لغت فارسی عمید، إدراک را مصدر لغت درک به معنای درک کردن، دریافتن، دررسیدن، پی بردن و فهمیدن گرفته‌اند.11
در زبان انگلیسی این لغت را با واژه (Perception = ادراک) و (Knowledge = معرفت) و (understanding = فهمیدن) برابر دانسته‌اند.12
در حقیقت تعلّق گرفتن معرفت انسان به چیزی را ادراک همان چیز دانسته‌اند، همچنان که ادراک چیزی عبارت است از تعلّق گرفتن معرفت ما به آن چیز و لاغیر.13
نکته: در این نوشتار و از این پس، استفاده ما از واژه‌هایی نظیر علم، شناخت، معرفت، ادراک، آگاهی و