غرب حدود سال 476 سقوط کرد، قانون کلیسایی در مناطق مختلف اروپا به صورت مستقل به اجرا درآمدند و به استثنای چند زیر مجموعه سازمان یافته (به عنوان مثال، توبه و طلب بخشایش)، سایر مجموعه‌ها تا حد زیادی مجهول و درهم و برهم باقی ماندند. حدود سال 550 یوحنا اسکولاستیکوس10 (م.577)، پاتریارک قسطنطنیه، با سازمان دهی قوانین یونانی بر اساس موضوع، در قانون کنیسه‌ای خود، به دنبال برقراری نظم در این آشفته بازار بود. در غرب دیونیسیوس11 (قرن‌های پنجم تا ششم)، تاریخ تولد مسیح را تثبیت کرد، قوانین یونانی را به لاتین ترجمه کرد.12 در واقع، در طی ده قرن نخست، کمابیش همه جا مجموعه‌های بی شمار از قوانین کلیسایی گسترش یافته بود؛ این مجموعه‌های غیررسمی شامل قواعدی بودند که توسط شوراها و پاپ‌های رم صادر شده بودند و همچنین سایر قواعدی که از منابع کم اهمیت تر گرفته شده بودند.13
در اواسط قرن دوازدهم، انبوهی از مجموعه‌ها و قوانین، که اغلب متناقض با یکدیگر بودند، وجود داشتند. در این دوره، ایوو اهل کارترس14 (1040- 1115) قواعدی برای تفسیر و هماهنگ سازی قوانین متضاد وضع کرد. سازمان دهی قوانین کلیسایی، با مجموعه راهب بزرگ قرون وسطی، گراسییَن15، به اوج خود رسید. که بعدها “مجموعه مقررات گراسییَن”16 نامیده شد. گراسییَن، پدر قانون کلیسایی مدرن نامیده شد، او بیش از چهار هزار متون کشیشی، شورایی، و پاپی و از جمله تصمیمات شورای دوم لاتران17 در تمام زمینه‌های نظم و انضباط کلیسایی را جمع‌آوری، مدون و هماهنگ کرد. اگرچه، مجموعه گراسییَن هرگز اعتبار رسمی پیدا نکرد، با این حال، به طور مداوم تا الحاق رسمی‌اش به مجموعه قوانین کلیسایی، توسط قانونگذاران ذکر می‌شد.18
قوانین بعدی، بویژه آنهایی که توسط شورای ترنت19 در طی دوره نهضت اصلاح دین کاتولیک تدوین شدند و آنهایی که توسط دادگاه‌های مختلف رم صادر شدند هرگز به صورت یک مجموعه منسجم تنظیم نشدند. فقدان نظم و ترتیب نظام مند قوانین و فقدان قطعیت قانونی به اضافه کهنگی در بسیاری قوانین وضعیتی را بوجود آورد که به طور فزاینده‌ای نظم کلیسا به مخاطره افتاد. بنابراین، در طی دوره ای پیش از شورای اول واتیکان20، بسیاری از اسقف‌ها تقاضا کردند که مجموعه جدید قوانین برای تسهیل مراقبت شبانی قوم خدا به شیوه مطمئن تر و یقینی تر تهیه شود. پاپ پیوس دهم21، در آغاز پاپی اش، این وظیفه را پذیرفت. پس از گذشت دوازده سال با همکاری متخصصان، مشاوران و اسقفان سراسر کلیسا، در 27 می 1917، این مجموعه توسط بندیکت پانزدهم22، جانشین پاپ پیوس دهم، تدوین شد و از 19 می‌‌1918 به اجرا درآمد. این مجموعه “مجموعه پیوسی _ بندیکتی”23 نامیده شد. ویژگی این مجموعه ایجاد همکاری چشمگیر برای حمایت موثر از کشیش شبان کلیسا بود.24
وضعیت بیرون کلیسا، در جهانی که تغییرات وسیع و چشمگیر آداب و رسوم را تجربه می‌کرد و هم چنین عوامل ذهنی مترقی درون جامعه کلیسایی، ضرورت اصلاح قوانین کلیسایی را ایجاب ‌کرد. پاپ ژان بیست و سوم25 این ضرورت را به خوبی تشخیص داد و شورای رم و شورای دوم واتیکان26 را تشکیل داد، او همچنین اعلام کرد که این رویدادها باید مقدمه ضروری برای بازنگری مطلوب در مجموعه گردد. سال‌ها پس از فرمان پاپ ژان بیست و سوم برای بازنگری، در نهایت مجموعه جدید قوانین کلیسایی متکی بر ایمان و مقررات بر اساس زندگی کلیسایی، توسط کلیسا در سال 1983 تدوین شد.27
1-2. مجموعه های مختلف قوانین
نظام حقوقی کلیسای قرون وسطی، که به قوانین کلیسایی معروف شده، تمام ابعاد زندگی در
اروپای غربی در طی قرون وسطی را تحت تأثیر قرار داده است. قوانین کلیسایی قرون وسطی،
شامل مجموعه های بزرگ و پیچیده مقررات است. به طوری که هیچ مجموعه یا مجموعه‌هایی به
تنهایی نمی‌تواند نمایانگر کل دستگاه حوزه قضایی متعارف باشد. با این حال، مهم‌ترین مجموعه‌ها،
آنهایی هستند که در پیکره مجموعه قوانین متعارف و مقرراتی که در متون اصلی دانشکده‌های
حقوقی دانشگاه‌های قرون وسطی مطالعه می‌شدند. این مجموعه شامل شش دسته مختلف هستند: 1. مجموعه مقررات گراسییَن؛ 2. مجموعه بزرگ28؛ 3. مجموعه ششم29؛ 4. آیین نامه‌های
کلمنت30؛ 5. مجموعه ژان بیست و دوم31؛ 6. مجموعه محلی 32. 33
1-2-1. مجموعه مقررات گراسییَن
مجموعه گراسییَن که پایه و اساس مجموعه قوانین کلیسا است، برای اولین بار حدود 1140 منتشر شد. گراسییَن، اثر خود را هماهنگی قوانین متضاد نامید. این مجموعه عظیم، شامل قوانین کلیسای اولیه، تلاش برای سازگاری قوانین متضاد و فرایند تجزیه و تحلیل و تمایز منطقی است.34
متن این مجموعه، به سه بخش عمده تقسیم می‌شود: بخش اول، شامل 101 گفتار است، هر گفتار از رئوس مطالب یا نقل قول‌های مقامات، و اظهار نظر رسمی، یا اظهارات گراسییَن درباره متون تشکیل شده است. هر عنوانی به موضوع مجزا یا موضوعاتی که با هم ارتباط نزدیک دارند پرداخته است، برای مثال، گفتار اول به بحث درباره‌ی گونه‌های قانون به طور کلی، گفتار دوم به انواع مختلف و منابع قانون در نظام حقوقی رم، گفتار سوم به ماهیت و کارکردهای قانون کلیسایی پرداخته است. حدود 973 فصل در بخش اول وجود دارد. بیست گفتار نخست با مبناهای قانون، به خصوص قانون کلیسایی ارتباط دارد. باقی مانده عناوین قسمت اول به مباحثی از جمله، انواع مختلف وظایف کشیشی درون کلیسا، مشکلات هماهنگی، ویژگیهایی که کشیشان کلیسا باید داشته باشند، سلسله م
راتب اقتدار در درون کلیسا، و رابطه با قدرت غیر دینی، می‌پردازند. 35
بخش دوم، به سی و شش عنوان تقسیم می‌شود، هر یک موضوعی را بیان می‌کند و سپس یک یا چند سوال در ارتباط با عنوان را بسط و توسعه می‌دهد. هر سوالی مورد بحث قرار می‌گیرد، و نقل قول‌های گراسییَن، یا اظهارات معتبر متعارف را، که به شکلی در موضوع تأثیر دارد بیان می‌کند. گراسییَن در اظهار نظر رسمی‌اش درباره موضوعات هر سوال و مشکلات ناشی از تضاد آراء مقامات در ارتباط با آن موضوعات اظهار نظر می‌کند.36
بخش سوم، کوتاه‌ترین بخش این مجموعه است. این بخش که به پنج گفتار تقسیم می‌شود با قانون عبادی و مراسم مذهبی سروکار دارد. حدوداً 400 فصل در بخش سوم وجود دارد.37
1-2-2. مجموعه بزرگ
پس از انتشار مجموعه گراسییَن، احکام پاپ‌ها، شوراها، و سایر مقامات کلیسایی که فعالیت‌های اعضای کلیسا را اداره می‌کردند، نیز به مجموعه قوانین اضافه شدند. همان طور که به قوانین افزوده می‌شد، مجموعه قوانین و مقرراتی که فعالیت‌های اعضای کلیسا را اداره می‌کردند، نیزگسترده می‌شد و اضافه کردن مکمل به مجموعه گراسییَن به منظور به روز شدن ضرورت می‌یافت. مجموعه‌های بزرگ بسیاری از این قوانین جدید وجود داشتند، که به عنوان قوانین احکام پاپی ارائه می‌شدند، زیرا بسیاری از آن‌ها در قانون نامه‌های پاپی پاپ‌ها وجود داشتند.38
به تدریج، تلاش‌ها برای ایجاد مجموعه‌ای جدید از هزاران احکام پاپی و سایر قوانین جدید که در زمان گراسییَن بوجود آمده بودند به ثمر نشست. در نهایت، در 5 سپتامبر 1234 پاپ گریگوری نهم39 مجموعه رسمی معتبر از قانون جدید را تدوین کرد. این مجموعه با عنوان “مجموعه بزرگ” شناخته شد. این مجموعه به پنج کتاب تقسیم شده است. هر کتاب به گفتار و هر گفتار یک یا چند فصل دارد. کل اثر شامل 1971 فصل می‌باشد.40
1-2-3. مجموعه ششم و مجموعه‌های احکام پاپی بعدی
قانونگذاری، بعد از انتشار مجموعه بزرگ نیز، ادامه یافت، و دوباره دانشمندان کلیسایی شروع به تألیف مجموعه‌هایی از این قوانین جدید نمودند. در پایان قرن سیزدهم، این مجموعه‌ها توسط مجموعه رسمی جدید منسوخ شدند. مجموعه ششم در دستور پاپ بونیفاس هشتم41 قرار گرفت و در سوم مارس 1298 به طور رسمی تدوین شد. مجموعه جدید نیز مانند مجموعه بزرگ، به پنج کتاب تقسیم می‌شود، و شامل 76 گفتار و 359 فصل می‌باشد.42
دو دهه بعد تألیف دیگری از احکام پاپی در 25 اکتبر 1317 به طور رسمی توسط پاپ ژان بیست و دوم43 تدوین شد. این مجموعه خیلی کوچکتر از پیشینیانش است اما همان ترتیب سازمانی، 5 کتاب، 52 گفتار، و 106 فصل را دارد. این مجموعه به قانون نامه کلمنت معروف است زیرا بسیاری از احکامی که در آن جای گرفته‌اند توسط پاپ کلمنت پنجم44 (1305-1314) صادر شده‌اند.45
چند سال بعد، در 1325، مجموعه شخصی کوچک، از بیست حکم پاپ ژان بیست و دوم توسط زنزلینوس دی کسانیس46 (م. 1334)، پروفسور قوانین کلیسایی در دانشگاه مونتپلیر47، فراهم آمد. ای