ف حیات خارج شده باشد. مؤلف ریاض المسائل در این زمینه ادعای عدم خلاف کرده است.
نظریه آغاز کودکی با قابلیت زیست در خارج از رحم یا آزمایشگاه
در حقوق رم و فرانسه زنده به دنیا آمدن جنین برای دارا شدن شخصیت و حق کافی نیست، بلکه او باید قابل زنده ماندن نیز باشد . پس اگر جنین زنده به دنیا آید، اما به علتی قابل زنده ماندن نباشد و به فاصله کمی بمیرد، نمی تواند حقوقی داشته باشد ( به نقل از صفایی، قاسم زاده، ص140) ماده 30 قانون مدنی اسپانیا برای اهلیت تمتع حمل شرط نموده که طفل باید به صورت انسانی باشد و بیست و چهار ساعت تمام خارج از رحم بماند. (امامی، 4/ صص153-152) در حقوق آمریکا قابلیت زیست هنگامی تحقق می یابد که جنین بتواند در خارج از رحم مادر زندگی کند و کارشناسان طب نیز برآنند که این حالت در هفتمین ماه آبستنی پیش میآید (صفایی، قاسمزاده، ص 43).
آغاز کودکی، برای جنین آزمایشگاهی زمانی است که او بتواند به طور مستقل در خارج از محیط آزمایشگاه زنده بماند. براساس این نظریه شخصیت و اهلیت جنین آزمایشگاهی وقتی کامل است که پس از خارج کردن از محیط آزمایشگاهی قابلیت زیست داشته باشد.
دکتر شهیدی در زمینه جایگاه این نظریه در حقوق اسلامی می نویسد: “به نظر فقهای اهل تسنن و برخی از فقهای امامیه فقط زنده متولد شدن طفل شرط کافی برای وراثت او نیست، بلکه لازم است علاوه بر زنده متولد شدن استعداد باقی ماندن هم داشته باشد” (شهیدی، ص33).

آغاز کودکی با شکلگیری و انعقاد نطفه
از جمله نظریات آغاز کودکی، نظریه ای است که انعقاد نطفه را آغاز کودکی دانسته است. انعقاد نط فه عبارت است از قرار گرفتن سر اسپرماتوزوئید در اوول که در انسان پس از مدت کوتاهی از زمان ورود نطفه مرد در رحم زن تحقق می یابد، و از آن زمان به بعد تقسیم و تکثیر سلولی مراحل تکامل جنین شروع میشود.
برخی از فقهای معاصر بر این باورند که قرآن کریم در زمینه آغ از کودکی به صراحت سخنی به میان نیاورده، امّا در برخی از آیات لفظ طفل به صراحت آورده شده است(حج/ 15، مومنون/714-712، مومن/67) . توجه خاص قرآن به مراحل تکامل نطفه در رحم مبین پذیرش نظریه آغاز کودکی از زمان انعقاد نطفه است، هرچند هنوز روح در آن دمیده نشده باشد ؛ چه، نطفه در زمان انعقاد قابلیت دمیدن روح را پیدا کرده است، و می توان آن را انسان بالقوه به شمار آورد . بنابراین وضع احکام وضعی و تکلیفی مبنی بر حمایت از جنین در مراحل مختلف تنها از این طریق قابل پذیرش و توجیه است. به تصریح فقهاء در بحث ارث، چنانچه ب عد از زمان انعقاد نطفه مورث فوت کند، حملی که در زمان فوت مورث نطفه اش منعقد شده باشد، جزء وراث محسوب می شود . همچنین در باب وصیت تصریح کرده اند که وصیت بر حمل صحیح است، هرچند روح در آن دمیده نشده باشد، به شرط اینکه زنده متولد شود . بنابراین فقهاء حقوق مدنی ر ا بر انعقاد نطفه مترتب کرده اند نه دمیده شدن روح . بدین جهت نباید تصور کرد که آغاز کودکی با دمیدن روح است (موسوی بجنوردی، ص28). به تعبیر دیگر هر چند زنده متولد شدن حمل شرط وراثت اوست، امّا مبدأ وراثت حمل و جنین، زمان انعقاد نطفه اوست نه زمان پس از تولدش، یعنی مبدأ حقوقی کودک انعقاد نطفه است.
در تبیین نظریه مذکور چه بسا گفته شود متون و منابع روایی تربیتی برای دوره جنینی چنان جایگاهی قائل شده اند که سعادت و شقاوت انسان را به دوره جنینی منتسب کرده اند، چنان که می فرماید: ” السعید سعید فی بطن امه و الشقی شقی فی بطن امه” (حقس،1/ص104) بنابر این از نظر تربیتی جنین دارای وجود مستقل است. از منظر روانشناسی رشد حمل بیش از تولد سه مرحله را طی می کند: 1- مرحله نطفه ای که از زمان لقاح شروع می شود و تا 14روز طول می -کشد و حمل در این مرحله به شکل توده سلولی در می آید . 2- مرحل? رویانی که تا پایان هفته هشتم طول می کشد و توده سلولی به جنین رویانی تبدیل میشود. 3- مرحل? جنینی که از اواخر ماه دوّم تا لحظه تولّد را در برمی گیرد (هاشمیان، صص 18-11).م رحله نخستین جنین انسان بالقوه به شمار میآید.
خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: ” اوست خدایی که شما را از خاک (ناچیز) بیافرید و سپس از قطره آب (نطفه) و آنگاه از خون بسته (علقه) سپس شما را از رحم مادر طفل بیرون آورد تا آن که به سن رشد و کمال برسید و باز پیر و سالخورده شوید و برخی از شما پیش از سن پیری وفات کنید و همه به اجل معین خود، مگر قدرت خدا را تعقل کنید” (حج/5). مراحل رشد قبل از تولد عبارتست از 1- نطفه، 2- علقه، 3- مضغه 4- استخوان و گوشت، 5-دمیده شدن روح که آغاز و مبدأ وجود زیستی و حقوقی آدمی همان انعقاد است. کاربرد واژه طفل در قرآن کریم برای جنین از وجود نسبتاً مستقل جنین حکایت دارد.
اما ادله مذکور قابل تأمل است، زیرا چنانچه اطلاق طفل به معنای شخصیت مستقل حقوقی جنین می بود، حقوق پیش بینیشده متزلزل نبود . آموزه های تربیتی، مبنی بر اناطه سعادت و شقاوت به وضعیت دوره جنینی، از تأثیرپذیری تربیتی جنین حکایت دارد . حتی پذیرش وجود مستقل تربیتی برای جنین با وجود مستقل حقوقی او ملازمه ندارد . چنانچه برخی توصیه های تربیتی در زمینه گزینش همسر یا زمینه های روحی و ذهنی برای آمیزش، قبل از شکلگیری نطفه نوعی پیشگیری از آسیبهای جسمی، روانی و اخلاقی است. پیش بینی دیه برای سقط جنی ن قبل از دمیده شدن روح، خود بیانگر اهتمام شارع به حفظ وجود زیستی وابسته به مادر جنین است نه وجود انسانی او . از آنجائیکه جنین وجود مستقل از مادر ندارد و در خارج با او متحد است، وجود مستقل حقوقی به شمار نیامده، و واجد حق و تکلیف نیست . با وجود این، با عنایت ب ه مصلحت جنین، ممکن است حتی قبل از تولد حق متزلزلی داشته باشد، اما وقتی مستقر و پایدار می گردد، که او زنده متولد شود . وصیت و ارث نیز از این مقوله اند. از طرف دیگر فقهای امامیه وقف بر جنین را صحیح نمی دانند(نجفی، همان، ج28، ص27) ، هر چند برخی از فقهای معاصر بطلان وقف را قابل تأمل دانسته اند (خوئی، 2/ص235). مع الوصف نباید وقف بر جنین را همانند وصیت بر جنین دانست،چه، تملک جنین در وصیت برای آینده است، امّا وقف برای زمان حال صورت می پذیرد، و عدم قابلیت تملک بالفعل عین یا منفعت جنین یا در حکم معدوم تلقی نمودن او موجب شده است که فقهای امامیه وقف بر جنین را باطل بدانند . بطلان وقف بر جنین می تواند به عنوان مؤید نظریه آغاز کودکی از زمان تولّد مورد توجه قرار گیرد.

2-1-1-1 پایان کودکی
همچنانکه ذکر شد ناتوانیهای کودک ایجاب می نماید که از او مراقبت و حمایت شود .سؤال اساسی اینست که کودکی با چه فرایند جسمی، روانی و فکری به انجام می رسد .بدون تردید مرحله گذر کامل از کودکی در هم? امور و زمینه ها، مرحله ای است که کودک با تحول کیفی روبروست . این تحول کیفی باید همه ابعاد وجودی او یعنی توانایی جسمی، جنسی و عقلی را شامل شود . عناوینی چون تمییز، بلوغ و رشد هر یک معرّف نوعی تحول کیفی به شمار میآیند. کدامیک از آنها مرحله خروج از کودکی هستند؟
تمییز، مرحله ای از کودکی
تمییز تحولی است کیفی در قوای ادراکی کودک که قبل از بلوغ و نزدیک آن پدید می آید. در این مرحله کود ک قدرت تشخیص نسبی را به دست می آورد (شهید ثانی، ص 243). هرچند تمییز یک تغییر کیفی محسوس را در کودک به دست می دهد، نمی توان آنرا فرآیند خارجکننده انسان از مرحله کودکی به شمار آورد . چه، با اینکه در این مرحله قوه عاقله و استعداد عقلانی کودک تا حدودی پرورش یا فته است، که سود و زیان را باز می شناسد و عقود و ایقاعات را نسبتاً تشخیص می دهد و تا حدودی آثار آنها را درک میکند، اما هنوز به کمال نهایی و شایسته خود نرسیده است، و همچنان نیازمند به پرورش، حمایت و مراقبت است. بدینجهت مشهور فقیهان کودک ممیز را از انجام معا ملات دارای اهمیت محجور دانسته اند.
انجام کودکی در امور غیر مالی
بلوغ مرحله ای از حیات زیستی است که در توانایی جنسی انسانی تحولی کیفی رخ میدهد بدینجهت لغت شناسان در تعریف بلوغ نوشته اند: ” البلوغ نضج الوظائف الجنسیه” یعنی بلوغ شکوفایی و کمال اعضای تناسلی است (ابراهیم مصطفی، 1/ص70) بنابراین بلوغ عبارت است از شروع فعالیت جنسی که اعضای تناسلی بتوانند وظایف تولیدمثل خود را
انجام دهند . در آیات متعددی از قرآن کریم به مسأله بلوغ پرداخته شده است، چنانکه در سوره نورمی فرماید1 وقتی کودکان به حد حلم رسیدند، باید از شما